Wax ka ogow barnaamijka deyn cafinta ee loosoo gaabsho HIPC initiative.

Tariikh ahaan Heavily Indebted Poor Countries Initiative (HIPC) ama haddii aan Soomaaliyeeyno loogu yeeri karo, barnaamijka dowladaha faqriga ah ee sida xooga ah u qaameysan, waxa uu soo bilaawdday 1996 waxaana hal abuurkeeda lahaa hay’ada lacagta aduunka iyo bangiga aduunka, waxa ay dajiyeen hanaan dhamaan deyn bixiyayaasha,  si ay deynmaha ay ku leeyihiin wadamada faqriga ah ee xoogana u qaameysan loogu sameyo deyn cafin, si loo yareeyo caqabadaha ku gudban kobacooda dhaqaale loona yareeyo faqriga baahay.

HIPC waxaa loo qaabeyay hab-dhis kali ah oo muhiim ah, kaa oo leh hanaan balaaran oo u qaabeysan, Siyaasadaha, barnaamijyada iyo horumarinta hay’adaha dowliga ah ayada oo laga taageerayo, kobac xasiloon ee leysku haleyn karo iyo yareynta faqriga baahay. Hal abuurkan waxaa la casriyeyay 1999 waxaana loo hormariyay oo laga dhigay seddex qeybood , waana la badalay habkii lahaa heykal mid ah, seddexda qeyb ee laga dhigay waa;

A)   Deyn cafin balaaran oo qoto dheer, dalalka deymaha leh wax ayeey ka badaleen sidii hore maadama wadama badan ay soo gaareen heerka u qalmashada deyn cafinta, halka wadama kalane ayba noqdeen kuwa u qalma deyn cafin balaaran.

B)    deyn cafin dag dag ah, qoloyinkii deymaha laha waxa ay bilaabeen in ay deynta si dagdag ah u cafiyaan, marba haddii ay soo gaaran qodobka  go’aan qaadashada( the decision point) sidoo kale waxaa la dajiyay heykal cusub oo qeexayo sida ay wadamadu ku gaari lahaayeen dhameystirka deyn cafinta (completion point)

C)   Xiriirka xoogan ee ka dhaxeeya deyn cafinta iyo yareynta faqriga baahay, daqliga loo fasaxo dowladaha waa in ay u istcmaalaan, cilmibaariyo qaabeynaya  sidii loo yareyn lahaa faqriga, dowlada qaameysan waa in horumar ka sameysaa wada tashiga ay la yeelaneyso bulshada rayidka ah.

-February 2003 operation evaluation department (OED) oo ka mid ah bangiga aduunka ayaa ku sameysay dib u eegis  hal abuurka HIPC.

OED waa qeyb madax banana oo dib u eegis ku sameysa  howlihii uu qabtay bangiga, si cashar looga barto wixii tagay, sidoo kalana loo ogaado howlihii la dajiyay wixii ka qabsoomay.  OED waxa ay si toos ah xogta ula wadaagta madaxweynaha bangiga aduunka.

Ahdaafta ay taagantahay OED ayaa ah;  in ay qiimeyso casharadii laga bartay tagtada kadibne ka siiso cadeynma cad howlihii la qabtay wixii ka dhashay, talo bixin ka soo jeediso waxyaabihii bangiga aduunka u qabsoomay, intii saxnaa iyo inta dib u sixida u baahanba.

HIPC waa waax hal abuur ah, taa oo xooga saarta hurumarin maaliyadeed, si bilaaw wanaagsan loosiiyo wadamada uu faqrigu ragaadiyay aadkane u qaameysan. 
Inta badan HIPC waxa ay aad ula xiriirtaa siyaasada dhaqalaha, dhaqalaha guud iyo deeqaha sidii ay u noqon lahayeen kuwa mira dhal leh. Muhiimada laga leeyahay HIPC waxaa ka mid ah, in ay sabab u noqoto qarash gareynta bulshadu oo siyaado, dhaqaluhuna uu kobac sameeyo.

-Ilaa hadda wadamada  faqrigu ragaadiyaya aadna u qaameysnaa ee ka faaideystay  hal abuurka HIPC waxaa ka mid ah 27 wadan, wadamada waxaa ka mid ah, Benin, Bolivia, Burkina Faso, Ethiopia, Ghana, Guyana, Mali, Mauritania, Mozambique, Nicaragua, Niger, Senegal, Tanzania and Uganda – have reached their completion points. (The following six countries have reached completion point since September 2003: Guyana, Nicaragua, Niger, Ethiopia, Senegal, iyo Ghana.

Hal abuurka HIPC wadamada raboin ay ka faideystan waa in ay caqabadaha soo socda kasoo gudbaan oo ay soo qabtaan shaqooyinka kala ah.

-        Hadafka laga leyahay HIPC initiative

-        Cawinaad joogta ah oo aad ka heshan deeq bixiyayaasha

-        Deeqaha dalka la siiyo in ay ka badanyihiin 7% Gross National Product (GNP)

-        Siyaadad cudoon oo howlkarnimo leh

-        Hufnaan iyo daah furnaan dhaqaale

-        Wada shaqeyn ka timaada, dhinacyada dowliga ah iyo kuwa aan dowliga ahayn lagu daray wada shaeynta beesha caalamka.

-        Qodobka go’aan qaadashada.

Gabagabadii iyo gunaanadkii, dalkeena Soomaaliya waxa uu soo buuxiyay intii ugu badaneed shuruudihii uu ku noqon lahaa mid laga cafiyo deynta balse waxaa u harsan qodobkii ugu dambeyay uguna muhiimsanaa, oo ay hay’ada lacagta aduunka iyo bangiga aduunkaba ay ku sheegeen in go’aan laga gaari doono dhamaadka bisha maarso ee sanadkan.

Maxaa Soomaaliya  looga baahanyahay  si loogu guuleysto qodobka go’aan qadashada ee ugu dambeyo uguna muhiimsan barnaamijka deyn cafinta?

Wadan walba oo qeybtan soo gaaro waxaa laga eegayaa

1-    Heerka deynta (Extent of Poverty);

2-    Deynta dibada looga leyahay (External Debt Stock)

3-    Hurumarka laga sameyay xasilooni siyaasadeed iyo mid amni (Political and Security Developments)

4-    Sameynta uu yeeshay dib u habeynta beegsiyadii dhaqale (Impact of Economic Reform Agenda.)

        Dhaqane Roble Halane 
             dhaqaneeco@gmail.com